Mẹ 'học dậy thì' cùng con

Khi con bắt đầu hỏi về cơ thể, giới tính và các mối quan hệ, nhiều phụ huynh nhận ra tuổi dậy thì là bài học mới cho cả gia đình.

Lần đầu con gái hỏi "HPV là gì hả mẹ?", chị Hương, 39 tuổi, ở Hà Nội, im lặng vài giây. Câu hỏi đến trong một buổi tối rất bình thường khi hai mẹ con đang gấp quần áo. Con chị đang học lớp 7, kể ở lớp có bạn nhắc đến ung thư cổ tử cung, vi rút HPV.

"Tôi từng chuẩn bị tinh thần cho chuyện con có kinh nguyệt, thay đổi tâm sinh lý, thích bạn khác giới, nhưng chưa chuẩn bị cho sức khỏe sinh sản hay vi rút HPV", chị nói.

Ban đầu chị nghĩ kiến thức này phù hợp với lứa tuổi lớn hơn, nhưng thấy con im lặng nên hiểu con thật sự muốn được giải đáp. Tối đó chị tìm tài liệu, hỏi bác sĩ rồi hôm sau chủ động nói lại: "Hôm qua mẹ trả lời chưa tốt, mình cùng tìm hiểu nhé".

Từ đó, câu chuyện trong gia đình không chỉ xoay quanh điểm số hay ăn ngủ, mà mở rộng sang tuổi teen, thay đổi cơ thể, vệ sinh cá nhân, cảm xúc tuổi dậy thì, quyền từ chối đụng chạm, tình bạn, sức khỏe sinh sản... Các chủ đề được chia nhỏ thành nhiều cuộc trò chuyện ngắn, nhẹ nhàng thay vì một buổi giáo dục căng thẳng.

Người mẹ hướng dẫn con trai tìm hiểu thông tin trên internet. Ảnh minh họa: Vecteezy

Còn Ngọc Hà, 44 tuổi, Hà Nội, có con trai học lớp 9, cũng từng bối rối khi con hỏi về bao cao su sau một buổi học ngoại khóa. Ban đầu, chị phản ứng bằng câu hỏi ngược: "Ai dạy con mấy cái đó?". Cậu bé lập tức lảng đi. Sau này, chị nhận ra sự hoảng hốt của mình có thể khiến con hiểu rằng những thắc mắc về giới tính là điều sai trái.

"Tôi nghĩ mình phải bình tĩnh hơn. Nếu con không hỏi bố mẹ, con vẫn tìm câu trả lời ở nơi khác, như bạn bè hoặc Internet và có thể hiểu sai lệch", chị nói.

Tuổi dậy thì khiến cha mẹ lúng túng vì trẻ thay đổi nhanh về cơ thể, cảm xúc và nhu cầu riêng tư. Trẻ tò mò về giới tính, quan hệ, hình ảnh cơ thể hay nội dung trên mạng. Né tránh câu hỏi không làm trẻ bớt tò mò, mà dễ khiến trẻ tìm đến nguồn thông tin thiếu kiểm chứng.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho rằng trẻ vị thành niên cần được tiếp cận thông tin phù hợp lứa tuổi, bao gồm giáo dục giới tính toàn diện, kỹ năng sống, dịch vụ y tế phù hợp và môi trường an toàn, hỗ trợ. UNESCO cũng nhấn mạnh giáo dục giới tính toàn diện giúp trẻ em và thanh thiếu niên có kiến thức, kỹ năng, thái độ và giá trị, nhận thức được sức khỏe, hạnh phúc và phẩm giá của mình; phát triển các mối quan hệ xã hội và tình dục tôn trọng lẫn nhau; xem xét cách các lựa chọn của mình ảnh hưởng đến hạnh phúc của bản thân và người khác; hiểu cũng như đảm bảo việc bảo vệ các quyền của mình trong suốt cuộc đời, phát triển toàn diện.

Tuổi dậy thì là thời điểm phù hợp để cha mẹ giúp con xây dựng nền tảng chăm sóc sức khỏe lâu dài, tạo hành trang cho tương lai. Ngoài vệ sinh cá nhân, dinh dưỡng, vận động, giấc ngủ và sức khỏe tinh thần, trẻ cũng cần được hiểu về các nguy cơ sức khỏe liên quan đến vi rút, trong đó có HPV.

Nhiễm HPV cực kỳ phổ biến trên toàn thế giới. Hầu hết người trưởng thành có hoạt động tình dục đều bị nhiễm HPV vào một thời điểm nào đó trong đời, mặc dù họ có thể không biết mình từng bị nhiễm. Mặc dù phần lớn các trường hợp nhiễm HPV không có triệu chứng và tự đào thải, nhưng việc nhiễm dai dẳng có thể dẫn đến các bệnh như: mụn cóc sinh dục, tiền ung thư và ung thư cổ tử cung, hậu môn, sinh dục ở cả nam và nữ.

Tính trên toàn thế giới, HPV gây ra 1/20 (4,5%) các căn bệnh ung thư ở cả nam và nữ, tương đương 630.000 ca mắc mới mỗi năm. Theo số liệu năm 2024 của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ, ở nữ giới, HPV gây ra hầu hết các loại ung thư ở cổ tử cung, âm đạo, âm hộ, hậu môn... Ở nam giới, HPV có thể dẫn đến mụn cóc sinh dục, ung thư hậu môn... Các số liệu này cho thấy việc giáo dục sức khỏe từ sớm có ý nghĩa trong hành trình giúp trẻ hiểu và biết cách bảo vệ cơ thể khi trưởng thành.

HPV gây ra hầu hết các loại ung thư ở cổ tử cung, âm đạo, âm hộ, hậu môn... ở nữ giới. Ảnh minh họa: Vecteezy

Tuy nhiên, cha mẹ không nên biến HPV thành câu chuyện gây sợ hãi, càng không nên dùng cách nói khiến trẻ nghĩ dậy thì, giới tính hay tình dục là điều nguy hiểm. Thay vào đó, HPV nên được đặt trong bức tranh rộng hơn của chăm sóc sức khỏe: hiểu cơ thể, tôn trọng ranh giới, xây dựng lối sống lành mạnh và biết tìm đến nhân viên y tế khi cần.

Các biện pháp phòng vệ HPV và các bệnh lý liên quan cần được tìm hiểu, cập nhật và thực hiện theo hướng dẫn phù hợp, bao gồm: thay đổi hành vi lối sống như không hút thuốc, tăng cường vận động, dinh dưỡng hợp lý; quan hệ tình dục an toàn, dùng bao cao su; chủ động tham vấn chuyên gia y tế về phòng vệ HPV tại cơ sở y tế; tầm soát ung thư cổ tử cung định kỳ cho phụ nữ 21-65 tuổi theo hướng dẫn chuyên gia y tế; và theo một số nghiên cứu, cắt bao quy đầu tự nguyện có thể giúp giảm nguy cơ lây nhiễm HPV ở nam giới.

Với trẻ ở tuổi dậy thì, cha mẹ có thể bắt đầu bằng những thông điệp gần gũi hơn: cơ thể con là của con; con có quyền hỏi về thay đổi của mình; không tự ý tin mọi thông tin trên mạng; khi có thắc mắc về sức khỏe sinh sản, hãy hỏi cha mẹ, thầy cô hoặc nhân viên y tế.

Gia đình nên tập trò chuyện với con về sức khỏe sinh sản, giáo dục giới tính, các biện pháp bảo vệ bản thân theo khoa học. Ảnh minh họa: Vecteezy

Sau vài tháng tập trò chuyện với con, chị Hương nhận ra mình không nhất thiết phải trở thành "người mẹ biết hết". Điều con cần hơn là một người lớn đủ bình tĩnh để nghe câu hỏi, đủ trung thực để nói "mẹ chưa biết" và đủ trách nhiệm để cùng con tìm câu trả lời đúng.

"Điều khó nhất không phải là tìm thông tin, mà là vượt qua cảm giác ngại của chính mình", chị nói.

Còn chị Hà rút kinh nghiệm, tập học cách lắng nghe, tôn trọng và đồng hành mà không áp đặt.

"Có những câu hỏi của con làm tôi đỏ mặt. Nhưng nếu mình né mãi, con sẽ nghĩ những chuyện đó không được phép nói trong gia đình. Tôi muốn con biết, dù chuyện gì xảy ra, con vẫn có thể quay về hỏi mẹ trước, cha mẹ muốn đồng hành cùng con ở tuổi dậy thì", chị nói.

Văn Hà