Hủy án, trở về điểm xuất phát: Bao giờ tố tụng có điểm dừng?

Vụ án xử cựu hiệu trưởng Trường THCS Ba Đình (Hà Nội) là một trường hợp đáng suy nghĩ. Sau hai ngày xét xử và hai ngày nghị án, ngày 14-9, TAND TP Hà Nội đã hủy toàn bộ bản án sơ thẩm, trả hồ sơ để điều tra lại.

Cựu Hiệu trưởng Nguyễn Thị Bình cùng luật sư rời tòa ngày 10-9 - Ảnh: THÂN HOÀNG

Vụ án liên quan đến bà Nguyễn Thị Bình, cựu hiệu trưởng tại Trường THCS Ba Đình (Hà Nội) là một trường hợp đáng suy nghĩ. Sau hai ngày xét xử và hai ngày nghị án, ngày 14-9, TAND TP Hà Nội đã hủy toàn bộ bản án sơ thẩm, trả hồ sơ để điều tra lại.

Lý do đáng chú ý là xuất hiện những vấn đề pháp lý mới liên quan đến căn cứ xác định mức thu tiền dạy thêm, cũng như những mâu thuẫn trong chứng cứ mà cấp sơ thẩm chưa làm rõ. Điều đó cho thấy hủy án đôi khi không phải là thất bại của công lý.

Ngược lại, hủy án đúng lúc có thể là cách để ngăn một sai lầm đi xa hơn. Nhưng vấn đề là: sau khi hủy án, điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?

Không thể để tố tụng trở thành một vòng lặp

Một ví dụ khác cho thấy sức nặng của câu hỏi này là vụ án hai doanh nhân Nguyễn Huy Khang và Nguyễn Đình Bang ở Hà Nội.

Theo thông tin được Tuổi Trẻ đăng tải, vụ án đã kéo dài 16 năm, qua nhiều lần xét xử, hoãn phiên tòa và trả hồ sơ điều tra bổ sung. Hai người nhiều lần kêu oan. Hai bản án sơ thẩm năm 2016 và 2020 từng tuyên các mức án từ 16 đến 18 năm tù.

Đến tháng 3-2026, vụ án được đưa ra xét xử sơ thẩm lần thứ ba, nhưng sau đó tiếp tục được trả hồ sơ để điều tra bổ sung.

Đáng chú ý hơn, ông Nguyễn Huy Khang từng bị tạm giam 13 năm 4 tháng trước khi được hủy bỏ biện pháp tạm giam vào tháng 6-2024; còn ông Nguyễn Đình Bang cũng từng bị tạm giam khoảng 5 năm.

Không cần kết luận trước ai đúng, ai sai mới thấy được một điều: 16 năm là khoảng thời gian quá dài đối với một đời người để chờ đợi một phán quyết có hiệu lực.

Một vụ án hình sự kéo dài không chỉ làm phát sinh chi phí tố tụng. Nó có thể lấy đi tuổi trẻ, sức khỏe, danh dự, cơ hội kinh doanh và cả những năm tháng không thể lấy lại của một con người.

Vì vậy, hiệu quả của tư pháp không thể chỉ được đo bằng số vụ án đã xét xử, số hồ sơ đã giải quyết hay số bản án đã ban hành. Một nền tư pháp tốt còn phải được đo bằng khả năng giải quyết đúng, giải quyết thuyết phục và giải quyết trong một thời gian hợp lý.

Hủy án để tìm sự thật, không phải để bắt đầu một vòng lặp mới

Trong vụ án Trường THCS Ba Đình, vấn đề đáng chú ý không chỉ nằm ở việc có hay không có khoản thu vượt quy định. Quan trọng hơn là phải xác định quy định nào có giá trị pháp lý làm căn cứ buộc tội, quy trình thu tiền thực tế ra sao, có sự thỏa thuận của phụ huynh hay không và những mâu thuẫn trong chứng cứ phải được giải quyết thế nào.

Nếu căn cứ pháp lý chưa rõ mà đã xác định có hành vi "thu vượt" thì nền móng của kết luận buộc tội chưa thật sự vững chắc.

Tương tự, nếu chứng cứ có mâu thuẫn mà chưa được đối chất, kiểm tra và đánh giá đầy đủ, việc trả hồ sơ điều tra bổ sung là cần thiết.

Nhưng điều quan trọng nhất sau một quyết định hủy án là không được biến việc điều tra lại thành một cuộc tìm kiếm chứng cứ để bảo vệ cho kết luận đã có trước đó.

Điều tra lại phải bắt đầu từ câu hỏi: "Sự thật khách quan là gì?", chứ không phải là: "Làm thế nào để chứng minh kết luận cũ là đúng?". Sai phạm không mặc nhiên đồng nghĩa với tội phạm. Đây cũng là ranh giới cần được đặc biệt lưu ý.

Một cán bộ có thể sai trong quản lý. Một cơ quan có thể có thiếu sót trong thu, chi, lập hồ sơ hoặc thực hiện quy trình. Nhưng từ một sai phạm quản lý đến trách nhiệm hình sự là một khoảng cách pháp lý rất lớn.

Muốn kết tội một con người phải chứng minh đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm, hành vi, lỗi, hậu quả và mối quan hệ nhân quả theo đúng quy định pháp luật. Không thể lấy một thiếu sót trong quản lý để thay thế cho chứng minh tội phạm.

Cũng không thể lấy việc "có dấu hiệu bất thường" để thay thế cho nghĩa vụ chứng minh. Bởi trong tố tụng hình sự, nghi ngờ phải được giải quyết bằng chứng cứ, không phải bằng suy đoán.

Điểm dừng của tố tụng cũng là sự bảo vệ con người

Pháp luật cho phép điều tra bổ sung, trả hồ sơ, hủy án điều tra lại khi cần thiết. Đó là những cơ chế để sửa chữa sai lầm và bảo đảm công lý. Nhưng quyền tố tụng của cơ quan tiến hành tố tụng không thể tách rời trách nhiệm bảo vệ quyền con người.

Một vụ án kéo dài 10 năm đến 16 năm là lời nhắc nhở rất mạnh rằng: Thời gian cũng có thể trở thành một dạng tổn thất của công lý. Bởi một bản án oan có thể được sửa bằng một bản án sau đó. Nhưng những năm tháng đã mất của một con người thì không bản án nào có thể trả lại.

Vì vậy, sau mỗi quyết định hủy án, điều xã hội chờ đợi không phải là một vòng tố tụng mới kéo dài vô tận.

Điều xã hội chờ đợi là một cuộc điều tra khách quan, một quá trình tố tụng chặt chẽ và cuối cùng là một phán quyết đủ sức thuyết phục để khép lại vụ án.

Hủy án không đáng sợ. Điều đáng sợ là hủy án rồi lại quay về đúng con đường cũ.